فهرست مطالب
عنوان صفحه
کلیات : کلیات راهکارهای پیشگیری و غلبه بر اطاله دادرسی 1
مبحث اول: تعریف راههای پیشگیری و شرایط آن 1
گفتار اول: تعریف راههای پیشگیری 2
گفتار دوم : شرایط راههای پیشگیری از اطاله دادرسی 3
کلیات: کلیات راهکارهای پیشگیری و غلبه بر اطاله دادرسی:
جهان دوره صنعتی شدن را پشت سر گذارده و وارد عصری گردیده است که به "موج سوم" یا دنیای بهره از نیروی تفکر انسانها نامیده میشود. در قرن جدید به لحاظ تغییرات سریع و وسیع در تمام امور، تنها جوامعی پایدار خواهند ماند که مردم آن بهتر بیندیشند و قادر باشند در برخورد با مسایل، اندیشمندانه و منطقی روبهرو شده و بهترین راه حل را اتخاذ نمایند. در علم مدیریت هم اعتقاد آن است که مسأله جایی است که بین "وضع موجود " و "وضع مطلوب" تعارض وجود داشته باشد. به همین خاطر "اطاله دادرسی" یک مشکل و مسأله اجتماعی است و میطلبد مدیران و برنامهریزان با استفاده از تمامی اطلاعات و مهارتها به این مسأله در قالب "نظریه عمومی سیستمها" ـ که عهدهدار کشف چگونگی روابط و کنشهای متقابل در انواع سیستمها است و هدف این نظریه اکتشاف علمی کلها و کلیتها است ـ بپردازند تا جامعه و قوه قضاییه بر یکی از مهمترین و مزمنترین مشکلات خود فایق آمده و زمینه حرکت به سوی "توسعه و اصلاح" در تمام شئون به ویژه امور قضایی فراهم گردد.[1]
درک مفهوم پیشگیری از اطاله دادرسی، به شناخت راههای آن کمک میکند. اصولاً شناخت مفهوم تحقیق به محقق کمک میکند تا از حدود بحث و تحقیق خارج نشود. بررسی سوابق تاریخی، اعم از داخلی و خارجی از این بحث، به ما دید شفافتری از موضوع میدهد. چرا که گذشته، درس عبرتی برای آینده است. اشتباه کردن مهم نیست تکرار اشتباه عیب بزرگی است و همیشه با نگاه به گذشته باید برای آینده تفکر کرد. اشتباه جزء ذاتی آدمی است و موفق کسی است که کمتر اشتباه کرده و بیشتر تدبر کند. [2]
مبحث اول ـ تعریف راههای پیشگیری
همانطور که اجمالاً گفتیم مبارزه با اطاله دادرسی در دو مرحله قابل تصور است. مرحله اولیه (پیشگیری) و مرحله ثانویه (جبران) و مبارزه با این پدیده میباشد و پس از ظهور آثار مخرب این پدیده مورد توجه قرار گرفته و در قالب جبران خسارت، تنبیه انضباطی و غیره، جلوه پیدا میکند. مرحله دوم نوعی تسلی تألمات روحی و جسمی متضرر از این پدیده است. مثلاًً متضرر از تطویل دادرسی، علیه شخص ثالث که با طرح دعوای واهی موجب اطاله غیرموجه دادرسی شده است، دادخواست جبران خسارت میدهد و از این طریق ضرری که به وی رسیده است مطالبه مینمایند. البته این طریق مبارزه با اطاله دادرسی در ایران، آن هم از نوع مسؤولیت مدنی، کمتر به چشم میخورد ولی مسؤولیت انتظامی ناشی از اطاله دادرسی را در رویه قضایی میتوان دید. در راههای جبران اطاله دادرسی که در قالب بحث مسؤولیت، جای میگیرد به نوعی هدف پیشگیری را نیز میتوان ملاحظه نمود. وقتی تعدادی از اشخاص اطالهزا در دادرسی با مجازاتهای کیفری و انتظامی تنبیه شوند این اقدام برای سایر اشخاص که قصد اطاله دادرسی دارند از جمله برای اشخاصی که قبلاً به دلیل اطاله دادرسی تنبیه شدهاند میتواند اثر پیشگیری داشته باشد. مثلاً وقتی یک قاضی تنبیه شدید همکار خود را به علت اطاله دادرسی، دید دیگر حتی به اقدامات اطالهزا در دادرسی فکر نمیکند و حتی با یک وسواس خاص ناشی از ترس، به منظور تسریع دادرسی، میکوشد.
در بحث راههای پیشگیری از اطاله دادرسی ما به دنبال آن هستیم که چه کنیم تا دادرسیها سریعتر به نتیجه برسند و بدون دلیل، تطویل نشوند. پیشبینی راههای پیشگیری از اطاله دادرسی که به نوع موجب سرعت در دادرسیها میشوند آثار زیادی دارند که از جمله آنها بهبود وضعیت اقتصادی کشور است. همانطوری که قبلاً اشاره کردیم، دادرسی صحیح و سریع موجب تضمین تأمین حقوق اشخاص، تسدید راههای سودجویی و زورگویی، آرامش باطنی جامعه از احقاق حق سریع و غیره میشود. [3]
پدیده اطاله دادرسی در هر کشوری وجود دارد و تنها به کشور ما و آن هم در این برهه خاص زمانی محدود نمیشود و اگر اختلافی است اختلاف در کمیت است. با توجه به نارضایتی مردم از این معضل در دادخواهی، همواره مبارزات مختلف به منظور مهار یا تعدیل این موضوع، از سوی کشورها صورت گرفته است. ارایه راههای مناسب برای مقابله، مستلزم تعیین هدف از مبارزه است. با تعیین هدف از مقابله، راههای مقابله، به شکلهای مختلف میتواند ارایه شود. [4]
مبحث دوم ـ شرایط راههای پیشگیری از اطاله دادرسی
دادرسی عادلانه اوصاف مختلفی دارد که از جمله آنها سرعت، دقت و ساده بودن آن است. دادرسی عادلانه به معنای دادرسی سریع نیست بلکه سرعت، یکی از اوصاف دادرسی صحیح است. راههای تسریع در دادرسی باید به نحوی باشد که اوصاف دیگر دادرسی عادلانه، تأمین شود. ارایه راههای پیشگیری باید با تدبر خاص همراه باشد. شاید بسیاری از راهها، در کوتاه مدت، موجب تسریع در فرایند دادرسی باشد ولی در آینده نتایج بدی به جا بگذارد. لذا ارایه راههای پیشگیری از اطاله دادرسی باید لحاظ شرایط خاص باشد. [5]
برخی از این شرایط که باید در نظر گرفته شود به شرح ذیل است:
1ـ راههای پیشگیری نباید به نحوی باشد که کاهش اطاله دادرسی از یک طرف و تشدید این معضل از طرف دیگر را موجب شود. مثلاً اگر چه وضع یک قانون، در یک موضوع، موجب شفاف شدن دعوا میشود و در نتیجه قاضی را از سرگردانی در کشف جنبه حکمی دعوا از لابلای سایر منابع فرعی معاف کرده و دادرسیها تسریع میشود ولی اگر وضع آن قانون موجب تراکم دعاوی باشد به دلیل اشتغال بیشتر وقت دادگاهها، اوقات دادرسیها طولانی شده و در نتیجه دادرسیها تطویل میشود. اگر چه در کوتاه مدت با تصویب آن قانون ماهوی موجب تسریع بعضی از دادرسیها میشود ولی از طرف دیگر، با توجه به ایجاد تراکم دعاوی، اطاله دادرسی به رنگ دیگر ظاهر میشود. در واقع اقدام فوق را نمیتوان راه پیشگیری تلقی کرد. بلکه این به نوعی موجب تغییر علت اطاله دادرسی میشود. نمونه این موضوع، قانون تشکیل دادگاههای عمومی و انقلاب 1373 است.
یکی از اهداف عمومی کردن دادگاهها، ساده کردن تشریفات دادگاهها، توسعه صلاحیت قضات در رسیدگی به همه دعاوی و حذف معضلات صلاحیتهای متعدد بود. در کوتاه مدت اگر چه آمار دعاوی مختومه افزایش یافت ولی پس از مدتی ضعف بنیه علمی قضات، که در تمامی موضوعات صلاحیت قانونی داشتند، کیفیت علمی رأی قضایی نزول کرد و در نتیجه آمار نقض آرای قضایی و تجدید دادرسیها افزایش یافت و دادرسیها تطویل شد. [6]
2ـ راههای پیشگیری نباید موجب پیچیده شدن دادرسی شود. ساده و روان یکی از اوصاف دادرسی صحیح بوده و افراط تشریفات دادخواهی، عیب تلقی میشود. مثلاً اگر چه تعیین صلاحیت متعدد برای دعاوی، بر حسب میزان خواسته، مفید و موجب تخصصگرایی است ولی افراط در آن ممکن است موجب سرگردانی مردم در تشخیص دادگاه صالح و درگیریهای قضایی از جمله اختلاف در صلاحیت شود. [7]
3ـ سرعت در دادرسی نباید دقت در دادرسی را تحت تأثیر قرار دهد. سرعت در دادرسی به معنای عجله در دادرسی نیست. راههای پیشگیری باید به نحوی تدوین شود که اصل دقت در دادرسی فراموش نشود. اگر چه سرعت در دادرسی یکی از اوصاف دادرسی صحیح و عادلانه است دقت نیز از دیگر اوصاف دادرسی صحیح تلقی میشود. [8]
4ـ راههای پیشگیری باید به نحوی تدوین شود که موجب کاهش تراکم دعاوی در محاکم قضایی و نیز مانع کندی روند یک دادرسی شود. راهکاری که این دو هدف را بهتر تأمین میکند بر سایر راهکارهای احتمالی ترجیح دارد. [9]
5ـ با توجه به اینکه معضل اطاله دادرسی یک موضوع مهارنشدنی است. راههای پیشگیری باید به نحوی باشد که موجب تعدیل بهتر این پدیده شود. در صورتی که دو راهکار در خصوص یک اطالهزا در فرایند دادرسی وجود داشته باشد راهکاری که بیشترین تأثیر در تسریع دادرسی دارند باید انتخاب شود. البته حفظ سایر اوصاف دادرسی عادلانه که بحث شد ضروری است. [10]
6ـ راههای پیشگیری نباید موجب تضییع حقوق اصحاب دعوا و یا تعدی به قواعد آمره دادرسی شود.
منظور از تسریع دادرسی، ایجاد عادلانه بوده و در دادرسی عادلانه حفظ حقوق اصحاب دعوا و قواعد مربوط به نظم عمومی یک اصل است. تسریع دادرسی به هر قیمتی، نامعقول است. هدف از تسریع دادرسی حل معضل اشخاص در دادخواهی است ولی این موضوع نباید به قیمت تضییع حقوق افراد جامعه باشد. مثلاً ابلاغ صحیح، به منظور تشکیل جلسه دادرسی یک اصل است ولی تخصیص این اصل برای بعضی از دعاوی یا بعضی از اشخاص، هر چند به دلیل عدم ضرورت صرف زمان برای ابلاغ موجب تسریع دادرسی میشود ولی این امر نامعقول بوده و موجب تضییع حقوق اصحاب دعوا است. [11]
7ـ با توجه به شناسایی علل حقوقی اطاله دادرسی، راههای پیشگیری از آنها نیز، در همان راستا است. مثلاً اگر چه افزایش بودجه برای استخدام قضات و تأمین سایر امکانات قضایی، در تسریع دادرسیها و بهبود کیفیت خدمات قضایی، تأثیر زیادی دارد ولی با توجه به اختصاص بحث ما به علل دادرسی، توجه به این راهها، از حوزه بحث ما خارج است. [12]
ما معتقدیم که کاهش موجودی و جلوگیری از اطاله دادرسی با اتکا بر امکانات موجود تنها در سایه یک برنامه کوتاه مدت و همه جانبه امکانپذیر است.
-
– (45 ص 64 و 65) وکیلیان، محمدرضا، مقاله تأثیر عوامل خارج از دادگستری بر اطاله دادرسی. ↑
-
– (39 ص 33) اطاله دادرسی، معاونت آموزش قوه قضائیه. ↑
-
– (39 ص 33 و 34) اطاله دادرسی، معاونت آموزش قوه قضائیه. ↑
-
– (39 ص 33) اطاله دادرسی، معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضائیه. ↑
-
– (39 ص 34) اطاله دادرسی، معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضائیه. ↑
-
– (39 ص 35) اطاله دادرسی، معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضائیه. ↑
-
– همان. ↑
-
– همان. ↑
-
– همان. ↑
-
– (39 ص 36) اطاله دادرسی، معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضائیه. ↑
-
– همان. ↑
-
– همان. ↑